Onlangs kwamen de resultaten naar buiten van het PISA-onderzoek naar (onder andere) leesvaardigheid. Nederland scoort keer op keer steeds slechter op deze lijst. Inmiddels kan slechts een uit drie vijftienjarigen een simpele tekst lezen.
Dat terwijl onderzoek keer op keer aantoont hoe taalvaardigheid de basis is voor alle andere vaardigheden. ALs je kan lezen, kan je immers alles leren. Je kan informatieve teksten opzoeken. Je kan je gedachten opschrijven, verwoorden, kenbaar maken. Alles gaat makkelijker en de wereld ligt voor je open.
Diezelfde onderzoeken bevestigen de eeuwenoude wijsheid bekent bij de meeste docenten: “lezen, lezen, lezen”. Hoe meer je kind leest, hoe beter diens taalvaardigheid. Het maakt niet eens uit wat ze lezen, of hoe snel, als ze het maar veel doen. Veel verschillende boeken, verschillende onderwerpen, verschillende schrijfstijlen.
Maar dan is de grote vraag natuurlijk: “hoe krijg ik mijn kind zo veel aan het lezen?”
Stap 1. Leesgemak
Mensen, maar zeker kinderen, zijn wezens van gemak. Het is makkelijker een boek op te pakken als hij letterlijk voor je op tafel ligt. Het is makkelijker een boek uit te kiezen als je in de bibliotheek staat (of een boekenwinkel), dan als je thuis achter een scherm zomaar iets moet kiezen.
Denk aan mijn voorbeeld hierboven. Bij ons thuis stond een grote boekenkast waar je altijd uit mocht pakken. Dat maakte het zo makkelijk voor mij als klein jochie om gewoon wat te pakken en te proberen te begrijpen.
Dit is ook waarom schermen zo verslavend zijn. Het is vaak makkelijker om je telefoon te pakken en meteen filmpjes te kijken, dan om een boek te openen en te lezen. Het doel is dus om dat te veranderen door je omgeving en gewoontes aan te passen!
Hoe krijg je dit voor elkaar?
- Heb een collectie boeken alvast in huis. Zelfs als je niet zeker bent of het kind deze wel leuk vindt. Dit verwijdert in ieder geval die extra stappen zoals naar de bieb gaan of online een boek bestellen.
- Maak het nooit ingewikkeld om een boek te pakken. Dus niet wegstoppen in een hoekje, zo goed “opgeruimd” dat het kind ze nauwelijks kan vinden ;) Word niet boos op je kinderen als ze een boek niet goed opruimen. Ik heb zelf vele boeken ontdekt doordat iemand ze op tafel liet “slingeren”.
- Maak alles rondom het lezen makkelijk. Regel bijvoorbeeld een hele hoop mooie boekenleggers zodat je makkelijk bijhoudt waar je was en weer verder kunt. Stop het boek in hun rugtas vlak voor ze naar school gaan.
Dit is overigens een algemene tip voor het leven. Als je wilt dat kinderen iets doen, maak het dan het makkelijkste om te doen. Dat is het allerbeste medicijn. Elke andere aanpak is minder effectief en waarschijnlijk zinloos als je niet de omgeving aanpakt. (Het is zelfs een algemene tip voor jezelf: maak goede gewoontes ook de makkelijkste gewoontes!)
Stap 2. Stapje voor stapje
Een tweede probleem, voornamelijk veroorzaakt door ambitieuze ouders, is dat veel kinderen boeken moeten lezen waarvoor ze niet klaar zijn. Ouders vinden dat hun kind beter moet zijn of betere literatuur moet lezen. Dus ze kopen dingen die veel te moeilijk voor ze zijn.
Of, wat dus ook steeds vaker gebeurt, is dat een kind jarenlang niet leest en dan ineens besluit school (of hun ouders) dat ze nu fatsoenlijke dingen moeten lezen. Maar dat gat is te groot! Het is een gigantische sprong. Dat is te moeilijk, met te veel weerstand, dus dat gaan kinderen niet doen. Althans, niet van harte.
Het probleem is natuurlijk dat leesniveau niet heel goed meetbaar is. Nog subjectiever is wat een acceptabele “sprong” naar een hoger niveau is. Hoeveel uitdaging is te veel uitdaging? Hoeveel onbekende woorden per pagina is te veel voor een kind?
Dit zijn vragen die letterlijk iedereen die producten voor menselijk gebruik maakt (verhalen, muziek, spellen, etc) zichzelf elke dag hopeloos stelt. Want er bestaat geen antwoord op. Je moet gewoon proberen en kijken naar de praktijk.
Wat we wél zeker weten is dat mensen stapje voor stapje leren.
- Begin bij een boek dat je kind wil lezen, het liefst zo “makkelijk” mogelijk.
- Als het te makkelijk en saai is, zeg dan gewoon tegen je kind dat ze hem mogen wegleggen en een andere kiezen (van hoger niveau).
- Als het te moeilijk en uitdagend is, zeg hetzelfde en laat ze een andere kiezen (van lager niveau).
Maak deze stapjes zo klein mogelijk. Dat is altijd beter. Waarom?
- Als iets “saai” is (want te makkelijk), kan je meteen naar iets moeilijkers schakelen. Leg het boek weg, pak een ander. Simpel. Herhaal totdat je op het juiste niveau zit.
- Maar andersom is vaak onmogelijk: als een boek te moeilijk is, heb je geen idee of en waarnaartoe je terug moet schakelen. Moet je doorzetten? Wordt het boek nog makkelijker? Waarom is het te moeilijk, is dat het verhaal of de woorden? Als je een grote stap terug zet, kan het juist weer te makkelijk worden.
Het is een stuk lastiger terugschakelen als je iets te moeilijk/uitdagend hebt gemaakt. Dus begin zo klein mogelijk en neem zo klein mogelijke stapjes.
Elk stapje dat wél werkt is ook weer een soort extra bevestiging en motivatie. Het kind voelt zich goed omdat ze weer een beetje “meer volwassen” boeken kunnen lezen. Ze hebben weer iets bereikt, ze zijn weer iets gegroeid, en dat kleine stapje is het meetpunt. (En, wederom, mensen zijn wezens van gemak, dus elk beetje motivatie en goed gevoel over acties is cruciaal.)
Iets wat je niet moet vergeten hier zijn audioboeken!
Veel van mijn collegaschrijvers zien het niet als “echte boeken” of als “lezen”. Het is zeker anders en het versterkt net iets andere vaardigheden. Immers ben je niet aan het lezen. Maar het is een geweldige tussenstap. Je neemt nog steeds taal en verhalen tot je. Je leert nog steeds nieuwe woorden en verhaalstructuren, die je gaan helpen als je zelf boeken gaat lezen.
Ik vind het nog altijd jammer dat ik niet het vermogen heb (op dit moment) om audioboeken te maken. Het is een almaar groeiende markt en de manier waarop veel mensen alsnog het lezen zijn ingerold. Maar ja, kost superveel geld en tijd en goede opnameapparatuur en alles …
Stap 3. Leesplezier
Oké, dus je kinderen kunnen makkelijk gaan lezen, en makkelijk iets kiezen van het juiste niveau. Wat nu?
Ze moeten het lezen leuk vinden! Ze moeten willen lezen!
Ik spreek voor vrijwel alle pubers, denk ik, als ik zeg dat de middelbare school mijn leesgenot compleet vernietigde. Ik las al boeken, graag zelfs, maar ben daar bijna zes jaar volledig mee gestopt dankzij school. Ik mocht alleen boeken lezen van de “leeslijst”. Alleen “echte literatuur”. Die boeken zijn vaak gedateerd, saai, verschrikkelijk, oninteressant (vooral voor iemand van veertien).
Iedereen kent het begrip “begrijpend lezen”, maar niemand begrijpt waarom het ooit zo’n ding is geworden. Zinnen ontleden is nooit leuk en nooit leerzaam. Er was een tijd, niet al te lang geleden, dat “begrijpend lezen” helemaal niet bestond. Men leerde taal door … dit is misschien shoquerend … leuke kinderboeken te lezen.
Ik ben een schrijver van 50+ boeken, eentje die ten minste goed genoeg is om een wedstrijd te winnen en door een uitgever te worden uitgegeven, en als je mij nu vraagt om een zin te ontleden dan ren ik gillend weg en zou absoluut niet kunnen vertellen hoe het moet ;)
Het heeft absoluut niks te maken met lees- en schrijfvaardigheid. Het concept van zinnen ontleden helpt je helemaal niks bij allebei. Het is als het ontleden van humor en verwachten dat de grap niet sterft. Er is ook geen enkel bewijs hiervoor, geen reden om het te denken. “Begrijpend lezen” was een verzinsel, een “hippe nieuwe lesmethode”, die zijn hele eigen leven is gaan leiden.
Herinner bovendien mijn opmerkingen over de menselijke psychologie. Mensen dwingen om iets te doen wat ze niet willen is hoogstens zinloos en meestal schadelijk. Je moet het systeem veranderen zodat de actie die je voor ogen hebt degene is met de hoogste beloning. Je kind forceren om een boek te lezen zorgt dat ze niet écht het boek lezen, maar wel een heel leven haat opbouwen tegen boeken lezen. (Dwang zal altijd een instrument zijn voor oppervlakkige winst op de korte termijn en groot verlies op de lange termijn.)
Wat is de “hoogste beloning”? Dat iemand het boek daadwerkelijk leuk vindt. Dat ze met plezier lezen, interesse hebben, bezig zijn met het plot en wat er gaat gebeuren. Dat is de grootste beloning. En als die er is, dan gaan kinderen kiezen voor “lezen” in hun vrije tijd, in plaats van andere dingen met minder beloning.
Oftewel,
- Als jij boeken uitzoekt, pak dingen die matchen met huidige interesses van je kind. Je hebt je kind horen praten over iets cools met piraten? Zoek een piratenboek.
- Laat je kind ook zelf boeken uitzoeken en wees dan niet oordelend over wat ze kiezen. Een strip lezen is beter dan niet lezen. Een simplistisch boek lezen is beter dan niet lezen. Het zijn allemaal kleine stapjes.
Ja, ja, er valt iets te zeggen voor “lectuur van kwaliteit”. Boeken als “De avonturen van Rutger, Thomas en Paco” vliegen al jarenlang over de toonbank. Ik heb meermaals stukken gelezen en kan geen enkele diepgang of uitdaging vinden. Als ik mijn schrijverspet even opzet kan ik alleen maar zeggen dat de kwaliteit van boeken nogal achteruit is gegaan de afgelopen decennia. Mijn generatie las rond die leeftijd dus dingen zoals Narnia of Harry Potter, veel langere verhalen met meer diepgang. Het feit dat veel volwassenen nog altijd de Harry Potter-verhalen interessant vinden zegt genoeg.
Er worden echt nog wel hele goede (kinder)boeken geschreven met inhoud, maar je moet jammer genoeg steeds beter zoeken. Alles in de wereld heeft zich inmiddels opgehoopt bij een paar bestsellers, en de rest mag stikken, mede dankzij algoritmes/social media/AI/noem het maar op. En bestsellers zullen altijd de makkelijkste boeken zijn die je voor werkelijk iedereen kan kopen. Anders wordt het geen bestseller!
Wat is de oplossing hiervoor? Dezelfde oplossing als altijd. Dezelfde oplossing als wanneer je welke andere vaardigheid dan ook wilt leren en wilt groeien als mens: diversiteit! Ze zeggen niet voor niets “variety is the spice of life”. Onze hersenen schreeuwen om variatie. Je kunt mensen werkelijk alles interessant laten vinden als er maar genoeg variatie is. We zijn “speels” omdat jaren van evolutie ons leerden dat experimenteren een cruciaal ingrediënt is voor het ontwikkelen van vaardigheden en intelligentie.
Een balans is dus nodig. Laat je kind boeken uitzoeken en ze zullen doorgaans (zeker niet altijd) de populaire makkelijke verhalen kiezen en blijven kiezen. Dus als jij een paar boeken voor hen zoekt, kies dan simpelweg iets anders. Maakt niet eens uit wat. Zolang het aanbod maar divers is. Zelfs al is het een ander boek met weinig diepgang en makkelijke woordjes, twee verschillende soorten boeken lezen is nog altijd beter dan maar één boek van één schrijver lezen.
Kinderen zijn godzijdank extreem goed in nieuwe dingen proberen, spelen, en experimenteren. (Vele malen beter dan volwassenen!) Als je simpelweg iets nieuws benadrukt aan dit nieuwe boek dat je aanbiedt, zal je hen waarschijnlijk kunnen overtuigen om het een kans te geven. Zoiets als: “Je vond dat piratenboek toch zo leuk? Dit fantasy boek is gebaseerd op de echte geschiedenis van de piraten! Wil je het proberen?” (Zulke historische boeken zijn vaak voor oudere leeftijden en ietsje dikker, maar hebben zeker meer diepgang en educatieve waarde.)
Stap 4. Geef het goede voorbeeld
Als je dit leest en snel beledigd bent, kijk dan snel weg ;) Want dit is een grote irritatie voor mij. Ik ken veel te veel ouders die vinden dat hun kinderen allemaal dingen moeten (genoeg lezen! genoeg sporten! gezond eten!) … die ze zelf totaal niet doen.
Natuurlijk gaat je kind niet gezond eten als je zelf elke avond met een zak chips op de bank zit. Natuurlijk gaat je kind niet minder op de mobiel zitten als je zelf de hele dag op je mobiel zit. Natuurlijk gaat je kind geen boeken lezen als ze jou nog nooit in hun leven iets hebben zien lezen.
Ik denk oprecht dat de samenleving zoveel beter en intelligenter zou zijn als ouders van zichzelf vragen wat ze van hun kinderen vragen. En het zou wat minder hypocriet zijn.
Als je lezen wilt normaliseren in jouw huishouden, dan moet je het zelf dus ook doen. En al die stappen hierboven? Die gelden natuurlijk ook voor jou.
Zoek iets uit dat je makkelijk oppakt, op jouw niveau is, en dat je leuk vindt om te lezen.
Dit kan ook de krant zijn. Dit kan een puzzelboek met een verhaal zijn. Voor mijn part doe je een escape room met je familie waarvoor je dingen moet lezen, of leest de spelregels van een bordspel, het maakt niet uit.
Maar lees dingen. Lees veel dingen, lees verschillende dingen, en doe dat in het bijzijn van je kinderen. Laat zien, in de praktijk, waarom die leesvaardigheid zo belangrijk is. Laat zien dat het normaal is en niet eng en heel leuk kan zijn.
Je hoeft echt niet zo ver te gaan om een leesuurtje in het leven te roepen of iets. Dat je elke avond een uur naast elkaar op de bank een boek leest. Je moet er zeker geen leesclub van maken met verplichte boekverslagen; er bestaat geen betere manier om leesgenot te verpesten.
Maar tegen je kind zeggen dat ze meer moeten lezen, terwijl je zelf nooit leest, gaat nooit werken. Kinderen zijn veel te slim om daar in te trappen.
Conclusie
Tot zover mijn gedachten over dit onderwerp. Ik ben al mijn hele leven bezig met school en hoe het beter kan, heb mezelf leren lezen en ben (onder andere) schrijver geworden, en dit is mijn kortste samenvatting van wat werkt!
Ter herhaling,
- Maak het makkelijk te starten/stoppen met lezen
- Maak kleine stapjes zodat je nooit overweldigd raakt of iets ver beneden/boven je niveau leest.
- Zet leesplezier voorop. Laat je kind boeken kiezen die ze leuk vinden en suggereer zelf passende boeken ter variatie.
- Geef het goede voorbeeld en toon aan waarom lezen leuk en nuttig is in de praktijk.
Ik ga derhalve ook geen leeslijst geven hier. Boeken die ik goed vind kan een kind superstom vinden. Boeken die ik oppervlakkig en inhoudsloos vind kunnen misschien wel hét boek zijn dat een kind zelfstandig aan het lezen krijgt.
Iedereen is anders, er zijn zoveel verschillende boeken en schrijfstijlen en genres, je moet dit echt zelf ontdekken. Bovendien ben ik als schrijver een omnivoor: ik lees alles. De meeste mensen hebben véél specifiekere voorkeuren die bijna nooit veranderen.
Ik probeer op een meer actieve manier mijn steentje bij te dragen.
Ik bouw zelf al een tijdje aan een eigen “curriculum” waarbij elk onderwerp een spannend boek heeft. Je kan het vinden op The Wayward Melody, hoewel het meeste vooralsnog in het Engels is. Alleen mijn eerste boeken (en Sinterklaasboeken) zijn Nederlands. Hopelijk kan ik over tijd alles in twee talen uitgeven.
Tijdens dit proces was ik dus op zoek naar manieren om boeken toegankelijker te maken voor kinderen. Om die stapjes naar leesvaardigheid nóg iets kleiner te maken.
En gaandeweg vond ik manieren! Ik heb boeken waar een soort bingokaarten bij zitten, zodat kinderen dingen kunnen afstrepen die ze tegenkomen in het verhaal. Ik heb een volledig interactief boek gemaakt met Vierkante Ogre: je speelt letterlijk puzzels terwijl je leest.
En nu heb ik al een tijdje het idee om een boek te maken waarbij elk hoofdstuk één pagina tekst is (linkerpagina) en één pagina puzzel (rechterpagina). Een soort mix tussen lezen en puzzelen/escape room/begrip van de tekst. Ik heb zowel veel ervaring met schrijven als met puzzels/spellen ontwerpen, dus dat leek me eigenlijk een ideaal idee.
Dit laat maar weer zien hoe verschrikkelijk slecht ik ben in marketing, want die boeken zijn nog niet af. Ik kan ze niet eens promoten hier ;) Ik ben gewoon mijn ideeën aan het uiten en hoop in de toekomst met dit soort boeken een steentje bij te dragen. Hoe meer we die drempel kunnen verlagen zonder kwaliteit te verliezen, hoe beter. Als een boek van mij zowel een kind aan het lezen krijgt alswel hun logische denkcapaciteiten traint met puzzels, dan lijkt me dat de heilige graal!
Tot zover mijn gedachten,
Tiamo