Enkele weken geleden werd een nieuwe versie gepresenteerd van de Schijf van Vijf. Op basis van nieuw onderzoek en nieuwe ontwikkelingen in de wereld, werden de adviezen iets aangepast. Meer plantaardig voedsel, minder vlees. Meer vezels, minder eiwitten. Relatief kleine veranderingen die, voor mij althans, geen enkele verrassing zijn. Ik lees bijvoorbeeld elke dag de krant en zie zowat wekelijks een uitgebreid artikel over hoe Nederlanders meer vezels zouden moeten eten of hoe de “eiwithype” overdreven is en we echt niet zóveel eiwit nodig hebben.
Maar goed, als je elke dag meerdere kranten leest, dan krijg je dus ook alle reacties op dit soort gebeurtenissen mee. Al die rechtse politici die boos worden op deze nieuwe Schijf van Vijf. Interviews met willekeurige mensen op straat die zeggen dat ze juist expres méér vlees gaan eten nu. Stukjes van columnisten die zeggen dat het allemaal overdreven onzin is, of zelfs dat het hele idee van de Schijf van Vijf gedateerd is.
En zoals zo vaak vraag ik mij dan af: in welke realiteit leven al die mensen? Ben ik nou gek? Of hebben we in Nederland inmiddels te maken met een gigantische groep zwakzinnigen?
Het is een advies. Een richtlijn om mensen te helpen! Van het Voedingscentrum. Het instituut dat in het leven is geroepen om de kwaliteit van voedsel en gezondheid van de burgers te bewaken. Ze hebben hier verder niks (financieel) bij te winnen. Waar maken mensen zich zo boos over?
Je hoeft er absoluut niks mee te doen. Er is geen verplichting tot wat dan ook. Sterker nog, de koppigheid van de mens wil dat “een advies geven” zo’n beetje de minst effectieve manier is om ooit iemands gedrag te veranderen. Denken mensen dat er een of ander complot achter zit? Dat de “plantaardige lobby” het Voedingscentrum stiekem geld heeft gegeven om dit advies uit te brengen?
Nee, een veel effectievere manier om mensen erin te luizen is natuurlijk,
- Daadwerkelijk de Europese wetten veranderen waardoor plantaardige producten zichzelf geen vleesnamen meer mogen geven (zoals “vegetarische kip”).
- Stiekem het overgrote deel van je vleesproduct volstoppen met plantaardige ingrediënten, maar dat tegen niemand zeggen zodat ze nog geloven dat ze puur vlees kopen.
- Tegelijkertijd als inspectie doen alsof je extreem streng bent over de gebruikte termen en ingrediënten in plantaardige producten, waardoor dingen die zichzelf “100% organisch” noemen slecht in het nieuws komen als ze maar 99% organisch blijken.
- Functionele en gebruiksklare technologie om vlees te kweken, wat extreem goed zou zijn voor klimaat en dier en een win-win situatie, blokkeren in de EU voor onbepaalde tijd.
Wat toevallig, dat zijn precies dingen die onlangs naar buiten zijn gekomen over de vleeslobby of gedaan door de vleeslobby.
Er is maar één grote, rijke lobby in de voedselwereld en dat is die van vlees. De plantaardige sector hangt aan een zijden draadje omdat ze constant worden tegengewerkt op grote, aantoonbare, ingrijpende manieren. Zoals deze reactie op de Schijf van Vijf laat zien. Als er een complot was om iedereen meer plantaardig te laten eten, dan zou een “geringe update aan een advies dat door velen wordt genegeerd” wel veruit de minst ineffectieve methode zijn. Je verandert de wet, je maakt het een verplichting, je zet een grootschalige marketingcampagne in, alles beter dan een advies.
De klagende politici weten dit ook. Ze zeggen geen woord over de juistheid van het advies. Die is namelijk gestoeld op wetenschap, data, en goede argumenten. Ze kunnen het (nog) niet over hun hart verkrijgen om het Voedingscentrum leugenaars te noemen of er een complot achter te zoeken. Op diezelfde manier hoor je ze dus niks zeggen over de vleeslobby en alle shit die ze alleen al het afgelopen jaar erdoorheen hebben geduwd, want dat is niet te verdedigen.
Nee, ze gebruiken de aloude tactiek van compleet ergens anders over beginnen. Een paar standaardwoordjes laten vallen waarvan je hoopt dat mensen er wild van worden en het meteen met je eens zijn. In dit geval zeiden politici dingen als “Houd je bezig met voedseladvies, niet met klimaatpolitiek.” Het woord klimaatpolitiek viel erg veel in hun geklaag over de nieuwe Schijf van Vijf. Ze verzonnen ook nog wat varianten erop—hoewel de creativiteit daar tegenviel in mijn ogen—maar de crux van het argument was dat het Voedingscentrum z’n advies moest aanpassen of intrekken omdat ze het klimaat hadden meegewogen.
Dat is het punt dat veel politici (en die columnisten) dan maar hebben aangegrepen. Als ze niks kunnen inbrengen tegen de juistheid van de schijf, als ze weten dat het een advies is en dus geen straffe wet of iets, dan beginnen ze maar weer over klimaat of duurzaamheid. Waarbij ik mezelf nogmaals afvraag of ik nou gek ben geworden, of dat nadenken over de leefbaarheid en toekomst van je hele fucking natuur en planeet toch een positief punt zou moeten zijn in alle gevallen?
Maar inderdaad, dit is de eerste keer dat ze de impact op klimaat en de duurzame beschikbaarheid van voedsel zo expliciet mee wegen. Een reden om minder vlees te eten is niet alleen omdat het beter is voor je gezondheid, maar ook omdat het garandeert dat we allemaal in de toekomst nog een beetje vlees hebben om te eten. Een reden om minder eiwitten te eten is omdat de bronnen waar velen die uithalen uit verre landen moeten komen met onzekere oogsten.
Als in Nederland de pleuris uitbreekt, wil je toch dat Nederlanders flexibel zijn in wat ze eten, in plaats van dat ze boos worden dat hun ene lievelingsproduct nergens meer te krijgen is. Wanneer door klimaatverandering bepaalde soorten voedsel schaars worden, wil je deze kunnen redden in plaats van dat dit eten voorgoed uitsterft omdat mensen het té veel bleven eten.
Meer kort door de bocht: een voedseladvies is behoorlijk zinloos als het aangeraden voedsel over vijf jaar niet of nauwelijks meer (in die mate) beschikbaar is.
Nog iets harder: een voedseladvies is behoorlijk zinloos als dit eetpatroon ervoor zorgt dat over twintig jaar iedereen alsnog sterft door een onleefbaar klimaat.
Voedsel en natuur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Voedsel, duurzaamheid, en klimaat zijn zo sterk met elkaar verbonden dat ze bijna hetzelfde zijn. We leven in z’n welvarend land dat sommige dit compleet lijken te vergeten. Ons voedsel wordt gegroeid. Het komt niet uit de lucht vallen. Het komt niet uit een machine. Onze natuur, ons klimaat, is de allereerste en meest cruciale stap in het feit dat er überhaupt voedsel is.
Er zijn boeren die sterk rekening moeten houden met de natuur, het weer, schommelingen in klimaat, in de hoop weer het magische voor elkaar te krijgen en voedsel te produceren voor ons allemaal. Meer en meer oogsten mislukken vanwege klimaatverandering. Meer en meer pesticiden moeten worden gebruikt om diezelfde reden. Meer en meer mensen eten alleen nog dezelfde junk food omdat al het andere eten te duur is geworden, omdat klimaatverandering het te risicovol maakt om in grote getalen te groeien.
Veel mensen weten niet dat er allerlei ingewikkelde regels zijn op nationale en internationale wateren over visvangst. In het verleden zijn hele vissoorten uit de oceaan gehaald door gierige kapitalisten, waarmee zowel de hele biodiversiteit als voedselbeschikbaarheid onderuit werd geschoffeld. Dus nu zijn er strenge regels over dat er niet te veel vis mag worden gevangen. Op sommige plekken zijn die strenger dan op andere. Sommige vissoorten zijn zeldzaam en worden beschermd, andere bestaan in groten getale en zijn free game. Maar keer op keer zien we dat bedrijven toch proberen daaromheen te werken en vissoorten te laten uitsterven, en als ze worden ontdekt geven ze als argument “de consumenten willen dit, zij willen zoveel vis, moeten we niet leveren wat de mensen willen!?”
Zo’n tienduizend jaar geleden is door de mensheid agricultuur uitgevonden. Verspreid over de hele wereld, overigens, los van elkaar. Het was zo’n extreem nuttige uitvinding dat alle losse groepjes mensen los van elkaar ontdekten dat je voedsel zelf kon groeien, controleren, opslaan. Door vrijwel iedereen wordt dit specifieke moment—deze uitvinding—als het begin van de menselijke beschaving aangewezen. Dit maakte alles mogelijk wat erna kwam …
… maar alleen als je het duurzaam deed. In de hele geschiedenis zien we ook keer op keer de ondergang van beschavingen omdat ze vasthouden aan hun oude patronen of leefstijlen, terwijl de beschikbaarheid van voedsel veranderde. Ze blijven dezelfde gewassen verbouwen, ook al levert het steeds minder op vanwege een droger klimaat. Ze blijven in grote mate vlees eten, ook al is er niet meer genoeg ruimte of vee. Ze blijven ervan uitgaan dat ze altijd zoveel voedsel zullen hebben, dat er bijvoorbeeld geen rampen gebeuren, en natuurlijk zitten ze er altijd naast. En dan zie je langzaam de gezondheid van zo’n beschaving afnemen over een aantal eeuwen, wat we bijvoorbeeld kunnen terugzien in de kwaliteit van het gebit en de botten van skeletten die we vinden. Totdat ze uitsterven. Of uit elkaar spatten en eindelijk naar nieuwe plekken gaan en hun gewoontes veranderen.
Ditzelfde zien we ook terug bij grote roofdieren zoals katachtigen. De meeste daarvan hebben geleerd, na vele jaren evolutie, dat ze niet steeds in dezelfde vijver moeten vissen. Een luipaard heeft bijvoorbeeld het liefst een gigantisch gebied om in te jagen. Als ze eventjes op een plek zijn gebleven dan willen ze naar een volgende plek met nieuw voedsel. Want als ze dat niet doen, dan maken ze alles op en zitten ze straks vast op dezelfde plek, maar nu zonder het voedsel dat ze nodig hebben.
Dit is ook de reden waarom veel diersoorten nu met uitsterven zijn bedreigd: wij geven ze een klein natuurreservaat en denken dat we daarmee goed bezig zijn, maar ze hebben veel méér nodig om duurzaam te leven. (Of wij geven ze in de dierentuin elke dag een afgemeten bak met hetzelfde eten, en zijn verbaasd dat ze dat niet meer willen eten en er ongezond van worden. Vrijwel alle dieren die miljoenen jaren hebben overleefd, en die wij vandaag de dag dus kennen, hebben een dieet dat flexibel en divers is. Want elk dier dat de omgeving en klimaat compleet negeert, en stug hetzelfde blijft eten of doen, sterft natuurlijk uit zodra er ook maar iets verandert.)
En dan heb je natuurlijk nog de fysieke realiteit dat wij in leven worden gehouden door ons eten. Men noemt onze maag ook wel ons tweede brein, mede omdat het zo extreem belangrijk is wat je daar in stopt voor zowel je fysieke als mentale gezondheid. Het biologische proces van eten is het allerbelangrijkste wat ons lichaam doet, de hele dag, en wat alles bepaalt van hoe we ons voelen, wat we kunnen, hoe lang we leven, etcetera. Bovendien hangt dit dus volledig af van jouw lichaam, jouw genen, jouw activiteit op een dag, jouw allergieën. Daarom is het een zo algemeen mogelijk advies! Precies hetzelfde gezonde dieet kan geweldig zijn voor de ene persoon, en de andere extreem ziek en misselijk maken.
Door duurzaamheid te negeren zullen we over tijd dus de diversiteit en kwaliteit van voedsel vernietigen, waardoor slechts een handjevol mensen overblijft die goed gaat op het voedsel dat nog beschikbaar is, en de rest kan stikken. Veel mensen kunnen bepaalde soorten eieren of noten niet eten; wat ga je doen als dat het enige voedsel is dat nog over is? Het advies om iets anders gezonds te eten is behoorlijk zinloos dan.
Ik geef slechts een paar simpele voorbeelden van specifieke manieren waarop voedsel en natuur/duurzaamheid sterk met elkaar verbonden zijn. Het liefst zou ik dat niet hoeven doen. Natuurlijk zijn voedsel en natuur met elkaar verbonden, duh, door met je leven, volgende vraag. Maar deze paar argumenten zijn al veel meer dan al die politici, columnisten, en voorbijgangers op straat wisten uit te kramen. Zij hebben klaarblijkelijk wat meer verduidelijking nodig.
De Schijf van Vijf is een heel simpel, nuttig, en onderbouwd voedingsadvies. Het is een advies, geen verplichting, wat betekent dat je het inderdaad volledig mag negeren. Maar als politicus hier tijd aan besteden en boos worden over “klimaatpolitiek” of iets dergelijks is complete breinloze onzin. We hebben grote rampen en uitdagingen in ons land, en dan besluit je om met droge ogen te beweren dat NATUUR en ETEN niks met elkaar te maken hebben? Dat KLIMAAT en WEER geen invloed heeft op de HOEVEELHEID en KWALITEIT van voedsel!?
Ik ben in ieder geval blij dat het Voedingscentrum niet is gezwicht voor deze “kritiek”. Dat ze net zo verbaasd reageren en herhalen dat het een advies is op basis van de expertise die zij hebben. Ga zo door. Beticht desnoods die rechtse politici ook eens van willekeurige buzzwords als “houd je bezig met wetten maken en bemoei je niet met voedselpolitiek”.
Tot zover mijn gedachten over deze hele Schijf van Vijf-soap die ik grotendeels heb meegekregen via meerdere kranten. Hopelijk kunnen mensen er nu over ophouden. En dan realiseren dat flexibiliteit en de mogelijkheid om gedrag te veranderen cruciaal is voor de gezondheid en het voortbestaan van zowel jezelf als de mensen om je heen.
Tiamo